عرفان به عنوان یک دستگاه علمی و فرهنگی دارای دو بخش است: بخش عملی و بخش نظری.
بخش عملی عبارت است از آن قسمت که روابط و وظایف انسان را با خودش و با جهان و با خدا بیان می کند و توضیح می دهد. عرفان در این بخش مانند اخلاق است، یعنی یک علم عملی است. این بخش از عرفان علم سیر و سلوک نامیده می شود.

لزوم وجود استاد و پیر در سیر و سلوک عرفانی:
در این بخش از عرفان توضیح داده می شود که سالک برای اینکه به قله منیع انسانیت یعنی توحید برسد، از کجا باید آغاز کند و چه منازل و مراحلی را باید به ترتیب طی کند و در منازل بین راه چه احوالی برای او رخ می دهد و چه واراداتی بر او وارد می شود. و البته همه این منازل و مراحل باید با اشراف و مراقبت یک انسان کامل و پخته که قبلا این راه را طی کرده و از رسم و راه منزلها آگاه است صورت گیرد و اگر همت انسان کاملی بدرقه راه نباشد خطر گمراهی است. عرفا از انسان کاملی که ضرورتا باید ضرورتا همراه نوسفران باشد، گاهی به طایر قدس و گاهی به خضر علیه السلام تعبیر می کنند:

::همتم بدرقه راه کن ای طایر قدس *** که دراز است ره مقصد و من نوسفرم::
::ترک این مرحله بی همرهی خضر مکن *** ظلمات است بترس از خطر گمراهی::

تفاوت توحید در نظر عرفا و سایر اقشار:
البته توحیدی که از نظر عارف، قله منیع انسانیت به شمار می‏رود و آخرین مقصد سیر و سلوک عارف است، با توحید مردم عامی، و حتی با توحید فیلسوف، یعنی اینکه واجب‏الوجود یکی است نه بیشتر، از تا آسمان‏ متفاوت است. توحید عارف، یعنی موجود حقیقی منحصر به خدا است، جز خدا هر چه هست (نمود) است نه (بود) توحید عارف یعنی جز خدا هیچ‏ نیست.
توحید عارف، یعنی طی طریق کردن و رسیدن به مرحله جز خدا هیچ‏ ندیدن این مرحله از توحید را مخالفان عرفا تأیید نمی‏کنند و احیانا آنرا کفر و الحاد می‏خوانند. ولی عرفا معتقدند که توحید حقیقی همین است و سایر مراتب توحید خالی از شرک نیست. از نظر عرفا رسیدن به این مرحله‏ کار عقل و اندیشه نیست، کار دل و مجاهده و سیر و سلوک و تصفیه و تهذیب نفس است.
به هر حال این بخش از عرفان، بخش عملی عرفان است، از این نظر مانند علم اخلاق است که درباره (چه باید) ها بحث می‏کند.