تقوا از رایج ترین کلمات نهج البلاغه است. در کمتر کتابی مانند نهج‏ البلاغه بر عنصر تقوا تکیه شده است، و در نهج البلاغه به کمتر معنی و مفهومی به اندازه تقوا، عنایت شده است. تقوا چیست؟

معمولا چنین فرض می‏شود که تقوا یعنی " پرهیز کاری " و به عبارت دیگر تقوا یعنی یک روش عملی منفی؛ هر چه اجتنابکاری و پرهیزکاری و کناره‏ گیری بیشتر باشد تقوا کاملتر است. طبق این تفسیر اولا تقوا مفهومی است که از مرحله عمل انتزاع می‏شود، ثانیا روشی است منفی، ثالثا هر اندازه جنبه منفی شدیدتر باشد تقوا کاملتر است. به همین جهت متظاهران به تقوا برای اینکه کوچک ترین خدشه‏ای بر تقوای آنها وارد نیاید از سیاه و سفید، تر و خشک، گرم‏ و سرد، اجتناب می‏کنند و از هر نوع مداخله‏ای در هر نوع کاری پرهیز می‏نمایند. شک نیست که اصل پرهیز و اجتناب یکی از اصول زندگی سالم بشر است. در زندگی سالم، نفی و اثبات، سلب و ایجاب، ترک و فعل، اعراض و توجه توام است. با نفی و سلب است که می‏توان به اثبات و ایجاب رسید، و با ترک و اعراض می‏توان به فعل و توجه تحقق بخشید.

کلمه توحید یعنی کلمه لااله الاالله مجموعا نفیی است و اثباتی، بدون‏ نفی ماسوا، دم از توحید زدن ناممکن است. این است که عصیان و تسلیم، کفر و ایمان قرین یکدیگرند؛ یعنی هر تسلیمی متضمن عصیانی و هر ایمانی‏ مشتمل بر کفری و هر ایجاب و اثبات مستلزم سلب و نفیی است: « فمن‏ یکفر بالطاغوت و یؤمن بالله فقد استمسک بالعروه الوثقی؛ پس هر که به طاغوت کفر ورزد و به خدا ایمان آورد یقینا به محکم ترین دستاویز دست انداخته است» (سوره بقره، آیه 256).

اما اولا: پرهیزها و نفیها و سلبها و عصیانها و کفرها در حدود " تضادها " است. پرهیز از ضدی برای عبور به ضد دیگر است. بریدن از یک‏ مقدمه پیوند با دیگری است. از اینرو پرهیزهای سالم و مفید، هم جهت و هدف دارد و هم محدود است‏ به حدود معین. پس یک روش عملی کورکورانه که نه جهت و هدفی دارد و نه‏ محدود به حدی است، قابل دفاع و تقدیس نیست.

ثانیا: مفهوم تقوا در نهج البلاغه مرادف با مفهوم پرهیز حتی به مفهوم‏ منطقی آن نیست. تقوا در نهج البلاغه نیروئی است روحانی که بر اثر تمرینهای زیاد پدید می‏آید و پرهیزهای معقول و منطقی از یک طرف سبب و مقدمه پدید آمدن این حالت روحانی است و از طرف دیگر، معلول و نتیجه‏ آن است و از لوازم آن به شمار می‏رود. این حالت، روح را نیرومند و شاداب می‏کند و به آن مصونیت می‏دهد. انسانی که از این نیرو بی‏بهره باشد اگر بخواهد خود را از گناهان مصون و محفوظ بدارد چاره‏ای ندارد جز اینکه خود را از موجبات گناه دور نگهدارد، و چون همواره موجبات گناه در محیط اجتماعی وجود دارد، ناچار است از محیط کنار بکشد و انزوا و گوشه گیری اختیار کند.

مطابق این منطق یا باید متقی و پرهیزکار بود و از محیط کناره گیری کرد و یا باید وارد محیط شد و تقوا را بوسید و کناری گذاشت. طبق این منطق‏ هر چه افراد اجتنابکارتر و منزوی‏تر شوند جلوه تقوائی بیشتری در نظر مردم‏ عوام پیدا می‏کنند. اما اگر نیروی روحانی تقوا در روح فردی پیدا شد ضرورتی ندارد که محیط را رها کند، بدون رها کردن محیط، خود را پاک و منزه نگه می‏دارد. دسته اول مانند کسانی هستند که برای پرهیز از آلودگی به یک بیماری‏ مسری، به دامنه کوهی پناه می برند و دسته دوم مانند کسانی هستند که با تزریق نوعی واکسن، در خود، مصونیت به وجود می‏آورند و نه تنها ضرورتی نمی‏بینند که از شهر خارج و از تماس با مردم پرهیز کنند، بلکه به کمک بیماران می‏شتابند و آنان را نجات می‏دهند. آنچه سعدی در گلستان آورده نمونه دسته اول است:

بدیدم عابدی در کوهساری *** قناعت کرده از دنیا به غاری
چرا گفتم به شهر اندر نیائی *** که باری بند از دل برگشائی؟
بگفت آنجا پریرویان نغزند ***چو گل بسیار شد پیلان بلغزند

نهج البلاغه تقوا را به عنوان یک نیروی معنوی و روحی که بر اثر ممارست‏ و تمرین پدید می‏آید و به نوبه خود آثار و لوازم و نتائجی دارد و از آنجمله پرهیز از گناه را سهل و آسان می‏نماید، طرح و عنوان کرده است.