شکر عبارت است از قدردانی، اندازه شناسی و حق شناسی. به همین جهت شکر هم درباره بنده نسبت به خدا و هم درباره خدا نسبت به بنده به کار می رود:« والله شکور حلیم ،آیه 17 سوره تغابن». خداشکور است یعنی از عمل بنده قدردانی می کند، آن را از بین نمی برد. بنده اگر بخواهد قدرشناس و شاکر باشید باید قدر نعمتهای خدا را بداند، یعنی هر نعمتی را بداند برای چه هدف و منظوری است و در همان مورد مصرف کند.

خداوند می فرماید:« لئن شکرتم‏ لازیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید » (ابراهیم/7):( ''همچنین ) بخاطر بیاورید هنگامى را که پروردگارتان اعلام داشت که اگر شکر گزارى کنید ( نعمت خود را ) بر شما خواهم افزود و اگر کفران کنید مجازاتم شدید است !'' اگر بشر در مقابل‏ نعمتها و انعامهای الهی حالت سپاسگزاری و حق شناسی و قدردانی داشته باشد، سنت الهی بر این است که آن نعمتها و انعامها را افزایش بدهد، و اگر به جای آنکه عکس‏العمل سپاسگزارانه داشته باشد و قدرشناس و حق شناس آن‏ نعمتها باشد کفران و ناسپاسی و قدر ناشناسی و حق ناشناسی کند نه تنها موجب زوال آن نعمت‏ است بلکه موجب پیدایش یک نقمت هم به جای آن هست.

نعمتها متفاوت است. قهرا وقتی که نعمتها متفاوت باشد شکرها و کفر نعمتها متفاوت می‏شود و عکس‏العمل‏های الهی یعنی افزون کردن در یک جا و زایل کردن نعمت و بالاتر نقمت به جای آن آوردن هم متفاوت می‏شود، تا نعمت چگونه نعمتی باشد. یک وقت خدا به انسان نعمت سلامتی بدن داده، نعمت وسعت رزق داده، همه اینها نعمت است و اقتضای شکر و سپاس دارد. ولی یک وقت نعمت الهی نعمتی است فوق العاده با ارزش، نعمتی است‏ که حیات معنوی جاودانی انسان بستگی به آن دارد.

اگر کفری در این‏ زمینه‏ها رخ بدهد عقوبتی که انسان به آن دچار می‏شود صد درجه شدیدتر است. شکر مایه فزونى نعمت و کفر موجب فنا است. بدون شک خداوند در برابر نعمتهائى که به ما مى بخشد نیازى به شکر ما ندارد ، و اگر دستور به شکرگزارى داده آن هم موجب نعمت دیگرى بر ما و یک مکتب عالى تربیتى است . امام علی علیه السلام) در یکى از کلمات حکمت آمیز خود در نهج البلاغه مى فرماید : «اذا وصلت الیکم اطراف النعم فلا تنفروا اقصاها بقلة الشکر»: ''هنگامى که مقدمات نعمتهاى خداوند به شما میرسد سعى کنید با شکرگزارى ، بقیه را به سوى خود جلب کنید ، نه آنکه با کمى شکرگزارى آن را از خود برانید ''!

و از آن امام همام نقل شده که فرمود: «ما أنعَمَ اللَّهُ على‏ عَبدٍ نِعمَةً فَشَکَرَها بِقَلبِهِ ، إلّا استَوجَبَ المَزِیدَ فیها قَبلَ أن یُظهِرَ شُکرَها عَلى‏ لِسانِهِ» : ''چون خداوند به بنده ‏اى نعمتى دهد و بنده در دل شکر آن نعمت را بگزارد ، پیش از آن که سپاسگزارى از آن را به زبان آورد مستوجب افزایش آن نعمت گردد ''. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: «ما فَتَحَ اللَّهُ على‏ عَبدٍ بابَ شُکرٍ فَخَزَنَ عنهُ بابَ الزِّیادَةِ »: ''خداوند درى از شکر را بر روى بنده‏ اى نگشود ، که درى از فزونى (نعمت) را بر روى او ببندد .''

البته این موضوع نیز قابل توجه است که تنها تشکر و سپاسگزارى از خداوند در برابر نعمتهاى کافى نیست ، بلکه باید از کسانى که وسیله آن موهبت بوده اند نیز تشکر و سپاسگزارى نمود و حق زحمات آنها را از این طریق ادا کرد ، و آنها را از این راه به خدمات بیشتر تشویق نمود ، در حدیثى از امام سجاد علیه السلام ) مى خوانیم که فرمود : روز قیامت که مى شود خداوند به بعضى از بندگانش مى فرماید : آیا فلان شخص را شکرگزارى کردى ؟ عرض مى کند : پروردگارا من شکر تو را بجا آوردم ، مى فرماید : چون شکر او را بجا نیاوردى شکر مرا هم ادا نکردى ! سپس امام فرمود :«اشکرکم لله اشکرکم للناس» : شکرگزارترین شما براى خدا آنها هستند که از همه بیشتر شکر مردم را بجا مى آورند .