گاهى به آیاتى از قرآن برمى‏خوریم كه از خصوصیات هدایت یافتگان یا گمراهان سخن مى‏گوید و مى‏توانیم آنها را به عنوان نشانه افراد گمراه یا هدایت شده مطرح نماییم كه عبارتند از:

1- شرح صدر و ضیق صدر
خداوند به كسى كه در صراط مستقیم قرار گرفته، شرح صدر مى‏دهد. شرح صدر یعنى فراخى و وسعت سینه به طورى كه یاراى پذیرش حق و حقیقت را داشته باشد. دل انسان در چنین شرایطى نرم مى‏گردد، از لجاجت و سرسختى در دفاع از عقیده باطل خود دست بر مى‏دارد و هر گاه حق با افكار او ناسازگار باشد براحتى افكار و ایده‏هاى خود را كنار مى‏گذارد و حق را با آغوش باز مى‏پذیرد. قرآن كریم مى‏فرماید: «فمن یرد الله ان یهدیه یشرح صدره للاسلام»؛ هر كس را خداوند بخواهد هدایت كند، به او برای اسلام شرح صدر مى‏دهد (انعام/ 125). شرح صدرى كه ظرف علم و شناخت است وسعت قلب است، به طورى كه معارف حقه‏اى را كه بر او عرضه مى‏شود پذیرا باشد.
آیه یاد شده سپس به نشانه گمراهان اشاره دارد كه برخلاف هدایت یافتگان دچار ضیق صدر مى‏باشند و مراد از آن تنگى سینه است، به گونه‏اى كه باعث دشوارى پذیرش حق باشد. قابلیت نداشتن براى رسوخ حق در قلب انسان، نداشتن انعطاف پذیرى و عدم ملایمت و نرمش كه بشر امروزى را در برگرفته و حاضر نیست با حق و حقیقت مدارا كند، برخاسته از همین صفت مى‏باشد. بسیارى از مردم مخصوصا دانایان هر قوم و ملتى در مورد حق و حقیقت چیزهایى شنیده‏اند یا مطالعه كرده‏اند و گاهى آن را مى‏دانند، ولى از سرِ لجاجت و تنگ‏نظرى كه ناشى از رفتار خود آنان است، ظرفیت پذیرش آن را ندارند.

در صدر اسلام دشمنان كینه‏توز اسلام گوشهاى خود را از پنبه پر مى‏كردند تا مبادا نداى حق را بشنوند و وقتى یكى از دوستانشان قصد طواف كعبه را داشت به او پیشنهاد مى‏كردند گوشهاى خود را ببندد تا مبادا صوت دلنشین پیامبر اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم كه حاوى پیامهاى قرآن كریم و حامل حقیقت بود به گوش آنها برسد و دل آنها را نرم كرده، به حق متمایل سازد. گاهى انسان به حدى در ورطه لجاجت غوطه‏ور و سخت‏دل مى‏شود كه دیگر هیچ عاملى نمى‏تواند بر او تأثیر بگذارد و به آن جا مى‏رسد كه «ختم اللّه‏ على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة و لهم عذاب عظیم»؛ خدا بر دلها و شنوایی شان مهر نهاده و بر چشمانشان پرده ای است و آنها را عذابی بزرگ است. (بقره/ 7)
در این آیه تشبیه و استعاره وجود دارد و كنایه از اعتیاد این افراد به عناد و لجاجت داشته و قلب آنها بكلى سیاه شده و جایى براى نقش بستن حق در آن باقى نمانده است. اینها در اثر اعمال و رفتارى كه داشته‏اند و به خاطر موضعگیرى‏هاى خود تا آن جا پیش رفته‏اند كه دیگر هیچ عاملى در آنها نمى‏تواند نفوذ كند و گویا خداوند بر چشم، گوش و قلب آنها مُهر زده و آنها قدرت دیدن، شنیدن و تحلیل واقعیتها را ندارند.

2- تشخیص حق از باطل
یكى از نشانه‏هاى انسانى كه هدایت شده این است كه مى‏تواند حق را از باطل تشخیص دهد. نیروى تشخیص این دو از یكدیگر موهبتى است كه از سوى خداوند به پرهیزگاران داده مى‏شود و تقوا خود از نشانه‏هاى هدایت است «ذلك الكتاب لاریب فیه هدىً للمتقین»؛ آن کتاب (بلندمرتبه) هیچ تردیدی در آن نیست، راهنمای پرهیزگاران است. (بقره/ 2)
پس تقوا نشانه هدایت عامه و مقدمه هدایت خاصه است و نیروى تمیز حق از باطل به متقین ارزانى مى‏شود: «یا ایها الذین آمنوا ان تتقوا اللّه‏ یجعل لكم فرقانا»؛ ای مؤمنان! اگر از خدا پروا کنید برای شما نیروی تشخیص حق از باطل قرار می دهد. (انفال/ 29) بدین‏سان مى‏توان گفت این نیرو از نشانه‏هاى هدایت است. در آیه مذكور كلمه فرقان آمده است و فرقان یعنى فرق گذارنده و جداكننده حق از باطل، تشخیص دهنده خالصى از ناخالصى و آئینه تمام‏نماى حقیقت. از طرفى حق و باطل ارتباط مستقیم با هدایت و ضلالت دارند و سرانجام جاده هدایت به مقصدى مى‏انجامد كه حق نامیده مى‏شود و این راهى است پرپیچ و خم و داراى نقاط كور و گمراه‏كننده و براى تعیین مسیر صحیح و جلوگیرى از سقوط، بهترین وسیله چراغ تقواست.

مؤلف تفسیر نمونه پس از شرح كلمه فرقان و تقوا به نكته‏اى اشاره مى‏كند و مى‏نویسد: «نیروى عقل انسان به قدر كافى براى درك حقایق آماده است، ولى پرده‏هایى از حرص و طمع و شهوت و خودبینى و حسد و عشق افراطى به مال و زن و فرزند و جاه و مقام همچون دود سیاهى در مقابل دیده عقل آشكار مى‏گردد... و پیداست كه در چنین محیط تاریكى انسان چهره حق و باطل را نمى‏تواند بنگرد؛ اما اگر با آب تقوا این غبار زدوده شود و این دود سیاه و تاریك از بین برود، دیدن چهره حق آسان است.
این هم مسلم است كه هر كس در گمراهى به سر برد از این نیرو محروم خواهد شد؛ چه این كه این چراغ در اختیار كسانى قرار داده مى‏شود كه قلب و دل خود را جلا داده و آن را براى شنیدن حق و پذیرفتن آن آماده نموده‏اند. چنین قلبى است كه كلمه حق مى‏تواند در آن رسوخ كند و آن را روشن سازد؛ اما قلبى كه این زمینه را ندارد، بلكه زمینه مهر زدن بر قلب، چشم و گوش او فراهم است، هرگز نمى‏تواند حقیقت را بشنود؛ چه رسد به این كه بخواهد آن را با غیر آن مقایسه نموده، حقیقت را برگزیند.