جستجو
    جستجوی پيشرفته  
صفحه اصلی
 
  
 
 
کتاب صوتی آه بر اساس ترجمه نفس المهموم
 
 
 
 
 
معنی و مفهوم قرض الحسنه در آیات قرآن
1,814
 
 
Tahoor_invitation

یكی از اصل های مهمّ اسلامی، اصل قرض الحسنه (وام دادن بدون سود) می باشد كه در قرآن و زندگی امامان علیهم السلام اهتمام بسیاری به آن داده شده است. واژه «قرض» در ریشه لغوی به معنی بریدن است. از این رو عرب به قیچی كه برّنده است، مقراض می گویند. استعمال این واژه در وام بدون بهره، از این رو كه انسان وقتی می تواند به چنین كار نیكی توفیق یابد كه دلبستگی به مال و ثروت را از خود ببرّد و قطع كند، و گرنه به چنین توفیقی نخواهد رسید و معنی دیگر بریدن این است كه قرض دهنده قسمتی از اموالش را جدا كرده و به قرض گیرنده می دهد. لازم به تذكر است كه قرض دادن به قرض پول، منحصر نیست. بلكه شامل قرض كالاهای مختلف نیز می شود مثلاً همسایه ای می خواهد عروسی كند و نیاز به فرش و ظرف دارد، شما به مدّت یك هفته یا یك ماه، مقداری ظرف و فرش به او قرض می دهید. این كار نیز قرض الحسنه است. كوتاه سخن اینكه: به طور كلی توفیق به انفاق های مالی به بریدگی و وارستگی بستگی دارد. چرا كه اگر انسان به ثروت دنیا وابسته باشد و از آن دل نكند، هرگز حاضر نمی شود به انسان نیازمندی وام بدون بهره بدهد.

در داستان حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام در رابطه با اطمینان و یقین به معاد، خداوند به او فرمود: چهار پرنده را بگیر و آنها را ذبح كن و گوشت آنها را مخلوط كرده و ده قسمت كن و هر جزیی از آن را روی كوهی بگذار و سپس در جایی بنشین و آن چهار پرنده را به اذن خدا صدا بزن آنها زنده می شوند و نزد تو پرواز می كنند. براهیم چنین كرد و آنها زنده شدند و نزد ابراهیم آمدند. قلب ابراهیم علیه السلام سرشار از یقین به معاد و زنده شدن مردگان در قیامت شد (مجمع البیان، ج 2، ص 373، ذیل آیه 260 بقره).

مرحوم شیخ صدوق روایت می كند كه این چهار پرنده عبارت بودند از: طاووس، كركس، خروس و مرغابی كه هر كدام از اینها به یكی از صفات رذیله انسان اشاره می كند؛ طاووس اشاره به دلبستگی زینت دنیا است، كركس اشاره به آرزوی دراز، خروس اشاره به طغیان شهوت جنسی، و مرغابی اشاره به حرص است. اگر انسان این چهار صفت را از خود دور كند می تواند به كمالات عالی انسانی نائل شود. (خصال صدوق، باب الاربعه، ص 216). مولانا در كتاب مثنوی، این مطلب را با اندكی تفاوت، به صورت شعر بیان كرده:

تو خلیل وقتی ای خورشید هُش ***  این چهار اطیار رهزن را بكش
خُلق را گر زندگی خواهی ابد  ***  سر ببر زین چار مرغ شوم و بد
(مثنوی، آغاز دفتر پنجم)

توضیح بیشتر اینكه؛ عبادات بر دو گونه است: غیر مالی و مالی. عبادات غیر مالی مانند: نماز، روزه و... عبادات مالی مانند: خمس، زكات، قرض الحسنه و... در عبادات مالی باید دست در جیب كرد و از علاقه به مال و پول برید، زیرا گذشتن از مال و ثروت مشكل و دشوار است. قرض الحسنه علاوه بر اینكه یك مسأله اجتماعی است یك مسأله اخلاقی نیز است. زیرا اوّلاً روح محبّت و تعاون كه یك صفت ممتاز اخلاقی است موجب رواج قرض الحسنه در جامعه می شود، و ثانیاً این كار نیك، روح برادری و عطوفت را زنده می سازد و موجب سلامت جامعه از ربا و پیامدهای شوم و ویرانگر آن می شود. از این رو در روایات اسلامی به یكی از حقوق مؤمنان نسبت به همدیگر یاد شده است، از جمله امام باقر علیه السلام در ضمن شمارش حقوق مؤمن نسبت به مؤمن، فرمود: «و یفرّج عنه كربته و یقضی دینه؛ از حقوق مؤمن بر مؤمن این است كه اندوه او را برطرف سازد، و قرضش را ادا كند» (اصول كافی، ج 2، ص 169).

قرض الحسنه در قرآن 
در قرآن، سیزده بار با واژه های گوناگون، سخن از قرض به میان آمده و با آن تأكید شده است. در هر جا كه كلمه «قرض» آمده به دنبال آن كلمه «حَسناً» نیز آمده است. ( مانند آیه 245 بقره، 12مائده، 18 حدید، 17 تغابن و 20 مزّمّل). از این رو در اسلام به وام بی بهره «قرض الحسنه» می گویند. این تركیب بیانگر آن است كه قرض دادن باید به صورت نیكو انجام شود. نیكویی آن را می توان از چند جهت تصوّر كرد: 1. آبرومندانه باشد. 2. بی منّت باشد. 3. بدون چشم داشت به سود و بهره باشد. 4. برای خشنودی خدا باشد. 5. از روی میل و علاقه باشد. از جمله در آیات زیر به موضوع قرض الحسنه پرداخته شده است:

1- در آیه 12 سوره مائده می خوانیم كه خداوند به بنی اسرائیل فرمود: « ...اقمتم الصلوة و آتیتم الزکوة و آمنتم برسلی و عزرتموهم وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَیِّئاتِكُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ؛ اگر نماز به پا دارید و زكات بدهید و به رسولانم ایمان بیاورید و آنها را یاری كنید و قرض الحسنه به خدا بدهید، گناهان شما را محو می كنم و شما را در باغ هایی از بهشت كه نهرها از زیر درختانش جاری است وارد می كنم». در این آیه در رابطه با قرض الحسنه چند نكته وجود دارد. نخست اینكه: این دستور به قدری مهم است كه پس از نماز و زكات و ایمان و یاری رسولان خدا، ذكر شده، دوم اینكه: این دستور در ادیان پیشین نیز از دستورهای مهم خدا بوده است. سوّم اینكه: پاداش آن بخشش گناهان و بهشت پرنعمت است. چهارم آنكه: قرض الحسنه، قرض دادن به خداست یعنی مورد پذیرش حقّ است و خدا دستش را به جای دست مستمند قرار می دهد.

2- در آیه 20 سوره مزّمّل می خوانیم: «... وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً... ؛ و نماز را برپا دارید و زكات را ادا كنید و به خدا قرض الحسنه دهید». در این آیه سه نكته قابل توجّه است؛ نخست اینكه: قرض الحسنه، بعد از نماز و زكات به عنوان سوّمین دستور ذكر شده كه بیانگر اهمیّت آن است. دوم آنكه: قرض الحسنه قرض دادن به خداست. اشاره به اینكه گویی قرض دهنده با خدا معامله می كند و خداوند قرض او را می پذیرد. سوم اینكه: این اصل مقدّس مانند نماز و زكات، باید در سطح وسیع و همگانی انجام شود به همین جهت در آیه فوق با واژه جمع، به عموم مردم از زن و مرد، خطاب شده است.

3- در آیه 17 تغابن می خوانیم: «إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً یُضاعِفْهُ لَكُمْ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ شَكُورٌ حَلِیمٌ؛ اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را برای شما چند برابر سازد و شما را می بخشد و خداوند تشكّركننده و بردبار است». در آیه 245 بقره نظیر این آیه با اندكی تفاوت آمده است (من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له اضعافا کثیرة؛ کیست که به خدا وام نیکو دهد تا چندین برابرش افزون کند؟». در این آیه نیز به چند نكته در ارزش قرض دادن اشاره شده؛ نخست اینكه: قرض دادن به مؤمنان، قرض دادن به خداست و مورد پذیرش حق است. دوم اینكه: قرض دادن موجب افزایش نعمت به چندین برابر مقدار قرض می گردد. سوم اینكه: موجب آمرزش گناهان از سوی خدا می شود. چهارم اینكه: خداوند از قرض دهنده تشكر می كند، یعنی آن را به نیكی می پذیرد و با پاداش های دنیوی و اخروی جبران می نماید.

در اینجا می‏فرماید: «ان تقرضوا الله قرضا حسنا» اگر به خدا قرض‏ بدهید قرض حسن. کلمه " قرض " معنایش در اصطلاح معمولی همین است که کسی مالی را به‏ شخص دیگری به عنوان قرض بدهد تا بعد پس بگیرد. این دو گونه است: یک وقت هست که بدون هیچ‏گونه سودی و منفعتی آن را می‏دهد و پس می‏گیرد، این را می‏گویند قرض حسن. اما اگر سودی بخواهد، به هر نوع و به هر رنگی‏ که باشد، این اسمش " ربا " ست که آن حرام‏ترین حرامهاست یعنی یک‏ گناه بسیار کبیره است. این در مورد قرض. قرآن همین تعبیر را ذکر کرده‏ است ولی در تعبیرات قرآن وقتی می‏فرماید که به خدا قرض‏الحسنه بدهید، هم شامل قرض‏الحسنه معمولی می‏شود و هم شامل امری دیگر. در مورد اول، معنای آیه این می‏شود: آنچه که شما به بندگانی که نیازمند به قرض هستند بدون چشمداشت و سود قرض بدهید گویی به خدا قرض داده‏اید، اجرش را از خدا بخواهید. ولی آیه قرآن‏ منحصر به این نیست. هر نوع عمل خیری را قرآن قرض‏الحسنه تلقی می‏کند، مخصوصا خیرات مالی را، یعنی آنچه را که شما انفاق می‏کنید. انفاقاتی که‏ در راه خدا می‏کنید در واقع به خدا قرض داده‏اید، یعنی هیچ انفاقی از انسان نیست که از دست برود. همین که انفاق می‏کنید باز در واقع به خدا قرض‏الحسنه داده‏اید.

 
 
 
 

قرض الحسنه دادن به خدا

جایگاه انسان نزد خداوند

قرض الحسنه از نظر روایات

 
 
 
 
آشنایی با قرآن 7، ص 192-191،
تفسیر نمونه، ج 24، ص 211، محمدتقي عبدوس ـ محمد محمدي اشتهاردي،
25 اصل از اصول اخلاقي امامان(ع)، ص 17
 
 
 
 
 
   
 
اصول عقاید > نبوت > ادیان الهی > اسلام > قرآن > معارف در قرآن > احکام در قرآن
 
ادب و اخلاق > فضیلت های اخلاقی
 
اصول عقاید > نبوت > ادیان الهی > اسلام > قرآن > معارف در قرآن > اخلاق در قرآن
 
 
 
 
 
آشنایی با قرآن 7، ص 192-191،
تفسیر نمونه، ج 24، ص 211، محمدتقي عبدوس ـ محمد محمدي اشتهاردي،
25 اصل از اصول اخلاقي امامان(ع)، ص 17
   
 
 
 
کاربر گرامی، این بخش اختصاص دارد به نظر شما درباره موضوع مطرح شده، در صورتی که نیاز به سئوال یا بحث و گفتگو در رابطه با موضوع مربوطه را دارید، از طریق سایت کاربران (my.tahoor.com) اقدام نمایید.
 
 
   
 
 
 
طهور قرآن | دایره المعارف طهور | کتابخانه طهور | پادکست طهور | اعلام | کتاب شناسی | سایت ٥ روز | طهور فرانسه
 
کلیه حقوق متعلق است به موسسه فرهنگی جام طهور